Lekker iedereen blocken die zich buiten je eigen bubbel bevindt

Wie op Twitter verschoond wil blijven van oneerbare voorstellen, scheldpartijen of bedreigingen, heeft de mogelijkheid mensen te 'blokkeren'. Zelf vind ik dat een beetje een paardenmiddel, want je kunt ook op de knop 'negeren' drukken of - op Facebook - mensen 30 dagen laten snoozen zodat je niets meer van ze meekrijgt. Zelf ben ik inmiddels ook al een paar keer hardhandig geblockt, zelfs door een collega-schrijver (!) die ik in een van mijn boeken citeer.

Het grappige is dat ik al een keer was geblockt door iemand die ik helemaal niet volg op Twitter, laat staan dat ik ooit iets lelijks of onaardigs over hem had gezegd. Ik ontdekte het ook pas, toen iemand naar hem verwees en een tweet bijsloot die ik niet kon lezen. Tot mijn stomme verbazing bleek Charles Groenhuijsen mij de toegang tot zijn account te hebben ontzegd, waarmee ik waarschijnlijk meteen ook mijn kansen heb vergooid om ooit bij OP1 te mogen aanschuiven. 

Hoewel ik eerst niet begreep waar ik dat aan te danken had, schoot me opeens te binnen dat ik hem als voorbeeld heb aangehaald in Het plakbandpensioen. In een interview met De Volkskrant was hij zo openhartig geweest over zijn afkoopsom bij de NOS, dat ik uit de losse pols had uitgerekend dat hij óók best had kunnen stoppen op zijn 55ste als hij had gekozen voor een ander uitgavenpatroon. Blijkbaar stond er iets tussen wat hem in het verkeerde keelgat was geschoten, al kan ook dat hij het gewoon ongepast vond om ongevraagd te worden genoemd.. 

Niet zelden worden mensen boos over iets wat je in een discussie zijdelings noemt en wat helemaal niet rechtstreeks tot die persoon is gericht. Zo las ik als nieuwsgierige politicoloog het boek Hallo witte mensen van Anousha Nzume (die eigenlijk gewoon Anna Senga heet) en Witte onschuld van Gloria Wekker. In beide gevallen stelde ik vast dat het om onleesbaar en soms onbegrijpelijk jargon ging dat alleen maar leek te zijn bedacht om te kunnen 'bewijzen' dat er zoiets bestaat als wit privilege en institutioneel racisme.

Je kunt het daarmee eens zijn of niet, feit is dat ik niet snel op andere gedachten zal worden gebracht als ik niet eens kan lezen wat Anouscha Nzume de wereld in slingert. Iemand blocken wordt daardoor al snel een symbolische straf, louter bedoeld om ook de kleinste barstjes in de eigen bubbel dicht te smeren. Ook Sander Schimmelpennick duldt geen enkel weerwoord, want voor je het weet sta je op de zwarte lijst.

Meer moeite had ik met de 'block' van Joke Hermsen, niet alleen omdat het een collega-schrijver is, maar ook omdat ik haar in Het nieuwe nietsdoen heb geciteerd en dat doe je niet als je iemand niet respecteert. Haar reactie voelt dan ook aan als een steen door de ruit van de buurman vanwege het feit dat er een tak over de schutting heen hangt en valt wellicht te verklaren door het feit dat de #lockdown steeds meer mensen over het randje duwt. 

Ik reageerde op een van haar tweets met de opmerking dat ik me als man geneerde voor de tranen van CNN-reporter Van Jones na de winst van Joe Biden. Niet alleen vind ik zo'n emotionele uitbarsting een tikje ongepast, het is ook onprofessioneel om zo nadrukkelijk partij te kiezen. Hoewel het voor de filosoof Joke Hermsen op z'n minst interessant zou moeten zijn om eens te kijken naar zijn optreden met het begrip 'pathos' in het achterhoofd, smeet ze hardhandig de deur toe.

Pas later begreep ik dat het in dit geval niet ging om een soort M/V-verschil, maar meer om de mate waarin mensen de afgelopen jaren emotioneel hebben geïnvesteerd in de VS in het algemeen en de verkiezing van Donald Trump in het bijzonder. Ook schrijfster Saskia Noort schreef dat ze in tranen was bij de inauguratie van Joe Biden, terwijl ik niet eens heb gekeken. Zelf vond ik Trump een lomperik en een brokkenpiloot, zonder dat het me verder echt raakte of bovenmatig bezighield.

Dat laat zien dat we allemaal in onze eigen bubbel zitten en met heel andere ogen naar de wereld kijken. Zo lees ik op sommige dagen vijf kranten, terwijl ik tegelijk nooit (echt nul komma nul keer) naar een talkshow kijk. Je bent dan heel goed geïnformeerd, maar bevind je wel in een heel andere wereld dan mensen die de hele avond voor de buis hangen. Bovenop die Babylonische spraakverwarring komt dan nog het feit dat mensen steeds wiebeliger worden naarmate de lockdown voortduurt en daardoor ook steeds sneller hun geduld lijken te verliezen.

Precies op de dag dat ik hypotheekvrij werd begon alles te schuiven

Toen ik begin dit jaar het manuscript inleverde voor mijn nieuwe boek, dacht ik heel even dat ik voorlopig wel klaar was. De serie boeken die begon met Hypotheekvrij! uit 2012 kreeg een waardig slot met een titel die zowel een terugblik suggereerde als een bescheiden triomf. Op 1 maart 2020 waren we eindelijk hypotheekvrij en zo heette ook het gelijknamige boek. Wie mij op dat moment had verteld dat ik al begonnen was aan een opvolger voor het boek goed en wel in de winkel lag, zou ik voor gek hebben verklaard. Toch heb ik zojuist een kant en klaar manuscript richting uitgever gestuurd over de toestand waar we nu nog steeds middenin zitten.

lk zal binnenkort toelichten hoe dit boek is ontstaan (en waarom het helemaal niet gek is dat juist ík het heb geschreven), maar op deze plaats gun ik de lezer graag een blik achter de schermen. Grappig genoeg besloot ik om dit boek daadwerkelijk uit te geven toen ik het voorwoord teruglas dat ik maanden eerder al op papier had gezet. Ik zeg grappig genoeg, omdat ik uiteindelijk een geheel nieuw voorwoord heb geschreven dat algemener is én actueler. In tegenstelling tot wat de naam suggereert, schrijf je een voorwoord namelijk pas als laatste, wanneer je een duidelijk beeld hebt waar het boek over gaat en waar het verhaal heengaat.

Wat hieronder staat, is in zekere zin het voorwoord van mijn nieuwe boek, maar ook het voorwoord van een ander boek. Ik schreef het in het heetst van de strijd, zonder te weten waar de pandemie ons precies zou brengen en zonder te beseffen dat het coronavirus ons in december nog steeds in een ijzeren greep zou houden. Ik denk zelfs dat we pas tegen het einde van 2021 min of meer verlost zullen zijn van het virus en dus ook pas echt plannen kunnen gaan maken voor 2022. In de tussentijd wens ik iedereen veel leesplezier met dit voorwoord dat ik uit de prullenbak heb gevist en heb gladgestreken zodat je het in februari kunt vergelijken met de gedrukte versie.

Dit boek begint op het moment waarop ik een punt zette achter het vorige. Letterlijk. Nadat ik het manuscript had ingeleverd van mijn boek Eindelijk hypotheekvrij! verwachtte ik dat we een frisse start konden maken. De verschijning van mijn nieuwe boek viel precies samen met het begin van de lente, dus vanaf nu zou elke dag de zon schijnen in onze hypotheekvrije achtertuin.

We meerden aan met ons bootje in de veilige haven waar we zo lang naar op weg waren geweest en zouden de rest van onze tijd hier doorbrengen in de luwte. Op 1 maart 2020, de dag dat onze hypotheek officieel afliep, boekten we een tafel in ons vertrouwde pizzarestaurant om deze heuglijke dag te vieren. De serveerster maakte die avond een foto waarop we alle zes lachend - en vooral nietsvermoedend - in de camera blikken. Wat we op dat moment niet konden weten, is dat dit voorlopig de laatste keer was dat we een restaurant van binnen zagen. Het zou ook de laatste keer zijn dat we zo onbekommerd bijeen waren als gezin.

Meer dan tien jaar lang hadden we in de veronderstelling verkeerd dat we op dit moment aan een heel nieuw hoofdstuk in ons leven zouden beginnen. We hadden vanaf nu elke maand meer te besteden en veel meer tijd om te genieten. We droomden over van alles en nog wat, maar nu al voelt het alsof we in oude vakantiefolders aan het bladeren waren in een platgebombardeerde stad. Want toen we de pagina omsloegen, zagen we alleen maar een zwarte bladzijde. In plaats van een golf van opluchting, was er die golf van besmettingen die vanuit het zuiden op ons afkwam en waar beleidsmakers veel te lang naar staarden als konijnen in een felle lamp.

Dus begon ik met aantekeningen maken. Voordat half Nederland begon te hamsteren. Voordat er gevochten werd om rollen toiletpapier en woedende mensen lege stellingen omver trapten. Voordat de aandelenkoersen bijna gehalveerd waren. Voordat duidelijk was dat ook jongeren besmet konden raken met het virus en zouden sterven onder de handen van wanhopige artsen. In zekere zin zou je kunnen zeggen dat ik aan het boek Eindelijk hypotheekvrij! nog eens 24 hoofdstukken toevoeg over wat toen heel even aanvoelde als het nakende einde der tijden.

Deze crisis is de grote gelijkmaker. Natuurlijk hadden de rich & famous zich al in een vroeg stadium teruggetrokken in onneembare burchten (daar ging ik tenminste van uit want daarover ging het in die begindagen nog helemaal niet), maar de rest had een lootje in de hand met precies dezelfde winkans. Niet voor niets (en even nietsvermoedend als tijdens dat etentje in dat familierestaurant) had ik in Eindelijk hypotheekvrij! al genoteerd dat een afgelost huis je niet immuun maakt.

Al in een vroeg stadium noemde ik de epidemie een demasqué, waarbij de schapen van de bokken zouden worden gescheiden. Dit was het failliet van het financiële stelsel, het einde van het globalisme en de doodsteek voor onze dromen en illusies. Het zou zelfs zomaar kunnen dat Rutger Bregman meteen de titel van zijn laatste boek in de praktijk kon toetsen in plaats van te verzanden in wetenschappelijke onderzoekjes. Zouden de meeste mensen inderdaad deugen? En waren blondjes inderdaad de betere beleggers of ging iedereen het schip in als de romp scheurde en de boeg vol water stroomde?

Wat ik wel wist, nog voordat Mark Rutte op een maandag het volk toesprak terwijl Thorbecke over zijn schouders meekeek, is dat dezer dagen geschiedenis werd geschreven. Ik kende de afloop niet en wist helemaal niet of ik het zelf tot de aftiteling levend zou volhouden, maar dit was een waar kantelmoment. Voor de kredietcrisis had ik al zware woorden gebruikt als ‘mijn persoonlijke watersnoodramp’, maar dat was met terugwerkende kracht iets om je voor te schamen.

Betekende de kredietcrisis een scharniermoment in mijn persoonlijke leven, dit was een breuklijn in de beschaving. Wat deze wereldwijde ramp toch zo hoogstpersoonlijk maakt is het feit dat hij losbarstte precies op het moment dat wij hypotheekvrij waren. Je kunt dus zeggen dat we fanatiek zijn gaan aflossen vanwege een zware economische crisis en het allerlaagste muntstuk in de brievenbus van de bank lieten glijden op het moment dat de eerstvolgende zich aandiende.

Dat is toeval natuurlijk, maar zo bizar en zo frappant, dat ik er nog steeds niet over uit kan. Er zijn verbijsterende dingen gebeurde nadat in Wuhan dat allereerste ziektegeval werd vastgesteld, maar dit is voor mij persoonlijk nog steeds niet te bevatten. Het verklaart ook waarom ik vanaf de eerste dag tamelijk somber gestemd was. Ik had jaren gespaard voor een cruise en nu dobberde datzelfde droomschip in quarantaine op een van onze wereldzeeën. In zekere zin was ik een Britse vakantieganger die op Heathrow hoopvol instapte om vervolgens mee te maken hoe het vliegtuig halverwege  rechtsomkeert maakte.

Hoewel ik mijn aandelen in november 2019 al had verkocht vanwege een vaag – en met terugwerkende kracht nogal treffend – voorgevoel, kon ik mijn ogen niet afhouden van de kelderende aandelenkoersen. Op sommige dagen verdampt het aanvullend pensioen van mijn vrouw net zo hard als de poolkappen waarover we ons in een ander, onschuldiger tijdsgewricht zo druk hadden gemaakt. Al snel was ik murw, alsof die grafiek niet echt was, maar zomaar een uitschieter van een peuter van wie de motoriek nog niet zo goed was ontwikkeld.

Zo was ik niet terechtgekomen in een hypotheekvrij hiernamaals, maar in een zombieplaag zonder zombies. Het dagelijks leven was veranderd in een déja vu, niet alleen omdat ik dit tijdens de kredietcrisis allemaal al een keer had meegemaakt, maar ook omdat dit zo deed denken aan al die post-apocalyptische films en series die ik tijdens mijn leven had gezien. Opeens zat ik ook weer met een oude vergeelde thriller op schoot waarin ik schrijf over een pandemie. In die zin was ik niet alleen terechtgekomen in een nachtmerrie, maar ook in een oud scenario uit 1997 dat ik zelf had geschreven.

Als werktitel voor mijn nieuwe boek – mijn achttiende alweer, terwijl ik eigenlijk dacht dat ik na nummertje zeventien al definitief was gestopt – had ik gekozen voor: ‘het jaar nul’. Natuurlijk zou het zo niet in de winkel komen te liggen, maar voor elk boek maak ik een werkmap aan. Zo heette het mapje dat in 2012 zou resulteren in het boek Hypotheekvrij! bijvoorbeeld ‘leven zonder hypotheek’. Maar nu dacht ik aan een big reset. Aan Year Zero en ook een beetje aan Stunde Null.

Dat was voordat ik een oud-collega hoorde vertellen over een orthodox familielid in Israël dat ervan overtuigd was deze gebeurtenissen de komst aankondigden van de Messias. Dat zou inderdaad een heel goede reden zijn voor een nieuwe jaartelling, maar zelf dacht ik meer in termen van wederopbouw. Niemand kon weten hoe lang dit zou duren, net zoals Rotterdammers in hun kapotgebombardeerde stad niet konden weten dat het precies vijf jaar zou duren voordat de Duitsers definitief waren verslagen.

Wel wist ik dat vanaf nu alles anders zou zijn, al was het maar omdat we er collectief van doordrongen raakten dat alles wat ons dierbaar is van het ene moment op het andere van ons kon worden afgenomen. Dit was wat al die vluchtelingen uit Syrië wisten. Dit was de hel waar iedereen doorheen moet als de arts een verdacht plekje op een röntgenfoto heeft gezien en je de medische mallemolen ingaat. We hadden 11,5 jaar geploeterd om eindelijk vaste grond onder de voeten te krijgen en nu begon opeens alles te schuiven.

Dit is mijn verhaal en dat van ons allemaal.

Op 56-jarige leeftijd ben je natuurlijk niet meer 'in de kracht van je leven'

Eigenlijk was ik van plan om pas weer te gaan bloggen als het buiten de hele dag regende, maar afgelopen zaterdag las ik een interview waardoor ik - heel modern - 'getriggerd' werd. Daarin vertelt journalist en trendwatcher Hans Steenbergen (61) over zijn hartinfact en het boek dat hij over dat onderwerp schreef. Niet alleen ging ik in zijn verhaal onbewust op zoek naar de risicofactoren in zijn dagelijks leven, mijn blik bleef vooral hangen op de vaststelling je je op je 56ste 'in de kracht van je leven' zou zijn.

Voor de goede orde: het gaat me niet om een schuldvraag of om 'victim blaming', maar om inzicht in een gezonde levensstijl. Je kunt als mens een aangeboren hartafwijking hebben of zonder het te beseffen kampen met een veel te hoog cholesterolgehalte. Toch kwam ik na lezing van het interview in het AD Magazine tot een opsomming van ongezonde gewoonten die mogelijk hebben bijgedragen tot het hartinfarct op z'n 56ste.

Zo vertelt hij dat hij voor zijn werk de hele tijd over de wereld reist, elk jaar ruim 50.000 autokilometers aflegt en regelmatig aan het praten en borrelen is tot in de late uurtjes. Als hij het over zijn werkplek heeft, dan gebruikt hij daarvoor de uitdrukking 'moordend tempo'. Misschien doet hij dat met opzet, maar het geeft al aan dat er inderdaad zoiets bestaat als te hard werken. In een van mijn boeken heb ik stress zelfs al eens een sluipmoordenaar genoemd.

In de periode na zijn infarct nam hij noodgedwongen een tijdje gas terug. Toen ik las hoe zijn dagindeling er in die tijd uitzag, schoot ik bijna in de lach omdat het bijna identiek is aan mijn dagelijkse leven. Ik heb bij mijn weten nog nooit een middagdutje gedaan, maar verder is bovenstaande beschrijving één op één te vertalen naar mijn situatie. Het grote verschil is dat ik op mijn 55ste met een soort vroegpensioen ben gegaan en hooguit aan het herstellen ben van de bijna burn-out waar ik in de laatste vier jaar van mijn werkzame leven tegenaan liep.

Natuurlijk is het lastig om zomaar uit de ratrace te stappen, want je zit als mens vast aan allerlei (financiële) verplichtingen. Tegelijk is bovenstaand dagritme geheel stressloos. Niet voor niets grap ik wel eens dat de kans groter is dat ik malaria oploop door een mug in mijn slaapkamer dan dat ik met deze manier van leven ooit nog geveld word door een burn-out. Ik ga elke avond om elf uur naar bed en sta na acht uur slaap verkwikt op zonder dat ik de wekker hoef te zetten.

Veelzeggend (en misschien wel alles verklarend) is zijn uitspraak dat hij door een hartaanval werd getroffen op het moment dat hij 'in de kracht van zijn leven was'. Dat is natuurlijk onzin. Op je 56ste ben je met een beetje goede wil nog van middelbare leeftijd, maar in biologische zin ben je 'over the hill'. Nog niet zo heel lang geleden ging je op je 56ste in de VUT. Het is in elk geval al heel lang geleden dat iemand van 56 de Tour de France won.

Met een kind van 12 en een jongere partner (gok ik) lijkt het misschien of je nog in een heel andere levensfase zit, maar in werkelijkheid heb je de leeftijd om opa te worden en met vroegpensioen te gaan. Het is prima om jong van geest te blijven, zolang je je grenzen maar bewaakt en doordrongen bent van het feit dat je allang geen twintig meer bent. Vaak zie je dat mensen juist het omgekeerde doen en door fanatiek te sporten en hard te werken proberen te bewijzen dat ze nog lang niet zijn uitgerangeerd.

Zijn boek staat op mijn leeslijst en ga ik met belangstelling lezen. Ook ben ik oprecht nieuwsgierig hoe hij zijn leven nu heeft ingericht, al was het maar omdat hij twee jaar ouder is dan ik. Als ik de 61 haal, ben ik al zes jaar met een soort van vroegpensioen. Dat is niet altijd mogelijk en lang niet voor iedereen weggelegd, maar ik leid nu zo'n kalm en stressloos leven dat ik al doodmoe wordt als ik alleen maar de CV lees van Hans Steenbergen.

Wie alles door een feministische bril bekijkt, ziet overal seksisme

Afgelopen week werd ik op een ochtend wakker met in mijn hoofd de gedachte dat er een opvallende parallel is tussen wat feministen het 'patriarchaat' noemen en wat door zwarte activisten wordt aangeduid als 'institutioneel racisme'. In beide gevallen gaat het om een onzichtbare vijand die alom aanwezig is en tegelijk ongrijpbaar. Zelfs de woordkeus is identiek, want het is maar een klein stapje van white privilige naar male privilige of van de slavernij naar een huissloof.

Voor alle duidelijkheid: dit is dus niet meer dan een allereerste verkenning van een interessant onderwerp en ook een bescheiden inkijkje in het brein van een schrijver. Toen ik thrillers schreef, begon ik steevast te werken aan een nieuw boek zonder dat ik enige idee had hoe het verhaal zou aflopen. Vaak schoot me de ontknoping op dezelfde manier en op hetzelfde moment te binnen: na een nacht slapen, waarin mijn hersencellen op hun gemak aan het herschikken waren geweest.

Nadat ik bovenstaande observatie op Twitter had geplaatst, kreeg ik natuurlijk niet alleen maar bijval. Kom je (als witte man) aan een van beide begrippen, dan doe je bij voorbaat alles fout. Ik begreep zelfs dat je als man tegenwoordig niets meer zou mogen zeggen over een onderwerp als abortus, omdat het een vrouwenzaak is en alleen vrouwen zich in zo'n situatie kunnen inleven. Onzin natuurlijk, want als romanschrijver kroop ik het ene moment in de huid van een serieverkrachter en even later in die van een 16-jarig, misbruikt meisje dat zichzelf sneed.

In mijn boeken (en dan heb ik het vooral over de titels die na 2008 zijn verschenen) laat ik zien dat je elk onderwerp van verschillende kanten kunt bekijken. Dat kan echter alleen maar als je de wereld niet definieert vanuit een rotsvast geloof of een vastomlijnde ideologie, want dat leidt steevast tot oogkleppen en een starre blik. Wie alles bekijkt door een feministische bril, ziet overal seksisme en precies hetzelfde geldt voor racisme.

Het feminisme strijdt niet alleen voor gelijke rechten, maar ook tegen het patriarchaat. Dat is een historisch ontstaan mannenbolwerk dat erop gericht is vrouwen uit te sluiten en stelselmatig achter te stellen. Nog steeds krijg ik met enige regelmaat te horen dat vrouwen in ons land worden behandeld als 'tweederangsburgers'. Dat zogenaamde patriarchaat is succesvol in het onderdrukken van vrouwen zonder dat je er precies je vinger op kunt leggen of het kunt terugvoeren op één organisatie of individu. Het is hardnekkig, maar het is ook een beetje een ongrijpbaar krachtenveld.

En zo lag ik op een ochtend in bed te mijmeren over de vaststelling dat dat wel een beetje lijkt op de term 'institutioneel (of systemisch) racisme'. Het is hardnekkig en het is overal, het zit diep verankerd in het hele systeem en het gaat eeuwen terug in de tijd. Die (vermeende?) parallel smeekt om een doorwrochte masterscriptie, maar ik volsta hier met een eerste verkenning, inclusief de vaststelling dat  'male privilige' en 'white privilige' heel dicht bij elkaar liggen en dat beide stromingen niets voorstellen zonder hun eigen zelfbedachte idioom vol daders en slachtoffers.

Voordeel van een dergelijk wereldbeeld, is dat het duidelijkheid verschaft en de wereld indeelt in goed en kwaad. Het levert voldoende brandstof voor een levenslange strijd en vormt een lucratief verdienmodel. Je hoort ergens bij, levert een rechtvaardige strijd en staat aan de goede kant van de streep. Bovendien kan het dienen als verklaring - en daarmee als excuus - voor eigen falen. Wie niet bereikt wat hij graag had willen bereiken, kan dat altijd wijten aan krachten in het systeem die bepaalde groepen systematisch op achterstand zetten. Bovendien kun je op voorhand elke lastige discussie winnen door de opponent weg te zetten als 'seksist' of 'racist'.

In een goede krant staan soms net zo goed foute koppen

Afgelopen weekend stond er een groot artikel in De Volkskrant over een onschuldige jongeman die per ongeluk werd aangezien voor een terrorisme-verdachte en bij zijn hardhandige arrestatie door een kogel werd geraakt. In de bijbehorende kop wordt hardop de vraag gesteld of hem dat ook zou zijn overkomen als hij 'wit was geweest'. Dat is een wat tendentieuze vraagstelling, want met een Aziatisch uiterlijk zou hij evenmin aan het signalement hebben voldaan. Daarmee lift de krant gemakzuchtig mee op de maatschappelijke verontwaardiging en gooit zo onnodig olie op het vuur. 

Dat we in een beeldcultuur leven, mag gerust een open deur heten. Het schijnt dat een kwart van alle scholieren moeite heeft met begrijpend lezen en dat valt net zo goed te verklaren uit het feit dat het onderwijs verslechtert als uit de vaststelling dat bewegende beelden tegenwoordig allesbepalend zijn. Nu was het altijd al zo dat één foto soms meer zegt dan duizend woorden, maar dat proces is in een stroomversnelling geraakt door computergames, sociale media, internet en het simpele feit dat elke smartphone een camerafunctie heeft.

Deze ontwikkeling verdient een boek - of misschien wel een hele boekenplank - maar heeft in elk geval geleid tot een versimpeling. Je kunt beelden gemakkelijk manipuleren en je kunt de complexe werkelijkheid terugbrengen tot één simpel beeld. De ruim acht minuten film waarin George Floyd het leven laat is heb ik niet eens helemaal uit hoeven kijken om tot de conclusie te komen dat ze weerzinwekkend zijn en getuigen van een ongekende wreedheid en arrogantie. Die knie in de nek is zo'n kracht beeld dat er een standbeeld van zou moeten worden gemaakt (en het zou me zelfs verbazen als dat al niet in de maak is).

Tegelijk kun je vaststellen dat de omstandigheden en achtergronden bij de dood van George Floyd zijn gereduceerd tot één eenvoudig narratief waaraan niet mag worden getornd. Natuurlijk is het verleidelijk om bij elke confrontatie tussen een witte agent en een zwarte verdachte een racistisch motief te vermoeden, maar dat is te simpel en daarmee doe je de werkelijkheid bij voorbaat tekort. Amerika heeft een probleem met politiegeweld, maar het heeft ook een vuurwapenprobleem. De ene verdachte heeft zomaar zijn hand in de zak, de andere houdt een pistool vast.

Wat George Floyd is overkomen, had nooit mogen gebeuren en de betrokken politieman verdient zelf rechtsvervolging. Het kan dat het een onverbeterlijke racist is, maar misschien is het ook gewoon een sadistische schoft. Ook nog niet helemaal opgehelderd is de vraag in hoeverre de twee elkaar goed kenden. Bekend is dat ze bij dezelfde club hebben gewerkt als beveiliger, dus het kan net zo goed een persoonlijke wraakoefening zijn geweest of een vendetta. Ook dan is een racistisch motief niet uit te sluiten, maar dat maakt niet meteen alle agenten racistisch of het hele politie-apparaat overbodig.

Neem bijvoorbeeld de beeldvorming rondom de steekpartij in Reading waarbij drie doden te betreuren vielen en talloze gewonden. In eerste instantie werd het door de politie afgedaan als een 'gewone' steekpartij (alsof zoiets ooit gewoon is of zou moeten zijn), maar later werd het als een terreuraanslag aangemerkt met de aantekening - of misschien moet je zeggen: de aanname - dat de 25-jarige Libische immigrant op eigen houtje zou hebben geopereerd.

Kijk je naar de dodelijke slachtoffers, dan zie je dat het allemaal witte mannen waren, waarvan pas later bekend werd dat het om drie homoseksuele mannen ging. Dat laat tal van mogelijkheden open. Zo kan het dat de dader zijn slachtoffers volstrekt willekeurig heeft uitgekozen, het kan dat hij bewust op zoek was naar witte slachtoffers of naar mensen die er in zijn ogen Brits uitzagen of westers of niet-gelovig. Maar ook niet uit te sluiten valt dat het om een 'hatecrime' gaat. Zo zie je hoe lastig een gebeurtenis te duiden is, want je zou dit ook zo kunnen framen dat de straten morgen gevuld zijn met boze mensen en regenboogvlaggen.

Voor alle duidelijkheid: het gaat mij alleen om de aandacht voor de zaak George Floyd en de vanzelfsprekendheid waarmee die kwestie als 'racistisch' werd bestempeld, tegenover de bescheiden media-aandacht voor deze zaak en de terughoudendheid om dit te duiden als doelbewuste aanslag op drie homoseksuele mannen. Komt het doordat de dader zelf ook tot een minderheid behoort die wellicht slachtoffer is van systemisch racisme? Is het niet opportuun omdat je mensen die moeite hebben met massa-immigratie niet in de kaart wil spelen? Of versimpelen we de werkelijkheid alleen wanneer dat een bepaalde actiegroep of belangenorganisatie goed uitkomt?

Feit is dat we het een kwaliteitskrant eerder zullen vergeven dat die een tendentieuze of suggestieve kop plaatst dan wanneer dat gebeurt in een krant die 'fout' was in de oorlog en door sommige mensen zelfs als 'racistisch' wordt bestempeld. De grap is - of de ironie - dat juist De Telegraaf heel vaak mensen van kleur in een positieve context aan het woord laat of opvoert zonder daarbij de kleur te benoemen. Volgens mij doe je op die manier veel meer aan het bestrijden van vooroordelen en racisme dan met chronische boosheid, snelle conclusies en simpele beschuldigingen.

Het gaat niet om zwart of wit, maar om vijftig tinten grijs

Afgelopen week onderstreepte ik een passage in de Volkskrant die laat zien dat elk terecht debat gemakkelijk kan ontaarden in totalitarisme. Volgens die passage moet het nu maar eens afgelopen zijn met het 'bothsidism'. Dat is een lelijk, onvertaalbaar woord, maar het komt erop neer dat er nu even geen plaats meer is voor nuances. En dat terwijl ik in mijn boek Een jaar in het donker bijna tot vervelens toe betoog dat er aan elk verhaal altijd twee kanten zitten en dat zich tussen goed en kwaad een enorm grijs gebied bevindt.

De bewuste passage komt uit een stuk over The New York Times. Die respectabele krant ontsloeg een chef van de opinieredactie die een uitgesproken rechts ingezonden stuk had geaccepteerd en geplaatst. Volgens dezelfde chef staat vrije pers voor pluriformiteit en fungeert de krant als platform voor een veelvoud aan meningen en geluiden. Tegenstand kwam vooral van de jongere verslaggevers bij de krant (zeg maar de 40-minners) die minder verdraagzaam zijn als het gaat om afwijkende meningen en absoluter in hun standpunten.

Grappig (of beter gezegd: verontrustend) is dat de opvatting dat de waarheid in het midden ligt door die groep wordt neergezet als 'dogma', terwijl het in werkelijkheid bijna altijd zo is. Die wijsheid komt echter pas met de jaren, want ik ben blij dat ik nooit hoef te discussiëren met een 20-jarige versie van mezelf. Ook ben ik blij dat veel pennenvruchten van mijn hand zijn verschenen in het pré-internet tijdperk en daardoor door de geschiedenis zijn opgeslokt. Ik geloof niet dat ik veel beter of mooier ben gaan schrijven, maar mijn opvattingen zijn wel een stuk genuanceerder.

In 2018 zag ik meer dan 250 films in de bioscoop. Daardoor kwam ik in aanraking met zoveel verschillende gezichtspunten, dat ik alleen maar kon vaststellen dat er voor alles wel iets te zeggen valt en dat je elk onderwerp van verschillende kanten kunt bekijken (in films zelfs letterlijk). Dat lijkt een open deur, maar zorgde bij sommige jonge journalisten voor opengesperde ogen of ontstentenis. Terwijl de vaststelling alleen maar is is dat goed en kwaad geen keurig afgebakende begrippen zijn, maar slechts de uiteinden van een mistig grijs gebied daar tussenin.

In die tijd ging het maatschappelijk debat niet over 'racisme', maar over 'metoo'. Aan dat onderwerp besteedde ik twee hoofdstukken, hoewel ik genoeg aantekeningen had gemaakt om moeiteloos een kwart van het boek mee te vullen. Het standpunt was toen (en is dat misschien nog steeds) dat je slachtoffers van grensoverschrijdend seksueel gedrag altijd op hun woord moet geloven. Dat kun je denken en daar kun je naar handelen, maar dan hoef je bij echtscheidingen voortaan ook alleen nog maar te luisteren naar háár kant van het verhaal.

Dat de waarheid in het midden ligt, is natuurlijk veel te simpel gesteld, al was het alleen maar omdat hij zelden precies netjes in het midden ligt. Beter is het om te zeggen dat er meerdere waarheden naast elkaar kunnen bestaan en ook dat er in ieder mens ruimte is voor tegenstrijdige emoties. Wat ik daarmee bedoel kan ik eenvoudig illustreren met een voorbeeld dat in het verlengde ligt van datzelfde boek. Daarin beschrijf ik de film Girl, over een Vlaamse jongen die op ballet zit en zich gevangen voelt in het verkeerde lichaam.

Het is een indrukwekkende film die ik iedereen aanraad en die de kijker niet onberoerd laat. Je leeft intens mee met de hoofdpersoon, bent getuige van zijn/haar worsteling en twijfelt geen moment aan het feit dat je naar een meisje zit te kijken (ondanks het feit dat de rol gespeeld wordt door een acteur die zelf niet transgender is). Prachtige film, die ook nog eens laat zien dat een dergelijk proces altijd een worsteling zal blijven, hoe begripvol de maatschappij en de directe omgeving ook is.

Voordat de film begon, nam ik plaats achter de leestafel van LantarenVenster om te wachten tot de zaal openging. Toen er tegenover mij een vrouw plaatsnam van mijn eigen leeftijd, registreerde mijn brein in een fractie van een seconde dat ik keek naar iemand die in een mannenlichaam is geboren. Daar zit in mijn geval geen enkel waardeoordeel achter, hooguit de vaststelling dat je hersenen het blijkbaar feilloos aanvoelen als er iets in het plaatje niet helemaal klopt.

Afgelopen week kwam schrijfster JK Rowling onder vuur te liggen door een uitspraak over dit onderwerp die op zich helemaal niet zo wereldschokkend is - of dat in elk geval niet zou moeten zijn. Mensen van mijn generatie zijn opgegroeid met Sonja Barend en hebben dit fenomeen allang geaccepteerd. Dat neemt niet weg dat ik heel even verbaasd was toen ik bovenstaande foto in de krant zag en daarnaast de kop 'zij'. Het blijkt om een vrouwelijke minister uit Zuid-Korea te gaan, maar je brein ziet in eerste instantie een licht kalende man met lang haar.

Als journalist interviewde ik ooit twee mannelijke, heteroseksuele travestieten die zich professioneel lieten opmaken door twee vrouwen (en die tegen hun werkgever hadden gezegd dat een een snipperdag namen). Soms gingen ze op zo'n dag naar een hotelkamer om zich daar om te kleden en een enkele keer waagden ze zich zelfs op straat. Een van hen vertelde dat hij er soms over fantaseerde om een foto van zichzelf als vrouw in huis te laten slingeren, in de hoop dat zijn eigen echtgenote zou zeggen dat ze het 'een mooie vrouw' vond.

Ik vond het een tragisch en moedig verhaal dat vraagt om de vaardige handen van een romanschrijver. Tegelijk vraag ik me af (net als een van de personages uit het tweede seizoen van AfterLife) waar deze categorie is gebleven in de hele lbgtq-discussie en waar in het hele spectrum hij thuishoort. Maar ook hier is de vaststelling dat ik een heel mooi, respectvol en begripvol artikel heb geschreven, terwijl ik tegelijk moeite moest doen mijn gezicht twee uur lang in de plooi te houden. Je kunt dus tegelijk de tragiek zien en beseffen dat je een serieus gesprek aan het voeren  bent met een buschauffeur in vrouwenkleren.

Ook met aflossen ging ik destijds dwars tegen de tijdgeest in

Toen ik in 2008 besloot om versneld mijn hypotheek te gaan aflossen, werd ik door vrijwel iedereen voor gek verklaard. Je was immers 'een dief van je portemonnee' als je extra afloste en moest 'maximaal profiteren van de hypotheekrenteaftrek'. Met dat in het achterhoofd hoeft het niemand te verbazen dat ik ook in andere discussies niet klakkeloos meega in de mores van de dag en het dominante narratief.

Laten we eerst weer eens teruggaan in de tijd. Toen ik als jongen van 20 politicologie studeerde in Amsterdam, kwam ik daar terecht in een links, feministisch bolwerk. Zo kreeg ik tijdens een van de eerste werkcolleges te horen dat alle verschillen in gedrag tussen man en vrouw het gevolg zijn van opvoeding en van socialisatie (dus van verwachtingen en vooroordelen van ouders en opvoeders en stereotypes in boeken en Hollywoodfilms). Ik was pas net van de middelbare school en nog niet droog achter mijn oren, maar dat leek me erg onwetenschappelijk en onwaarschijnlijk).

Dus belde ik met mijn broer (die biologie studeerde in een andere stad) en noteerde op een lijstje alle aangeboren, biologische verschillen tussen mannen en vrouwen. Je kunt je voorstellen dat het niet in goede aarde viel toen ik dat lijstje de eerstvolgende keer opsomde, ook niet bij de aanwezige mannen die de geslachtsdaad als 'onderdrukkend' beschouwden. Je kunt je misschien óók voorstellen dat het lastig is in een dergelijke setting stand te houden als je er als enige iets anders over denkt. Toch denk ik er een kleine veertig jaar later nog steeds ongeveer hetzelfde over.

Over het genoemde onderwerp zegt Douglas Murray iets interessants in het boek dat ik net heb uitgelezen (en dat mooi aansluit op wat ik daar in een van mijn eigen boeken zélf over noteer). Wie iets wil weten over de eventuele aangeboren verschillen tussen man en vrouw, moet maar eens gaan praten met mannen of vrouwen die in transitie zijn en mannelijke of vrouwelijke hormonen krijgen toegediend. Onlangs nog las ik een interview in de krant met een man die vrouw wilde worden en die in één klap afrekende met het idee dat je wordt geboren als blanco blad.

Zodra hij testosteronremmers kreeg toegediend, keerde hij gevoelsmatig terug naar de periode voor de puberteit. Nadat hij vervolgens vrouwelijke hormonen kreeg toegediend, werd hij emotioneel en huilerig. In het boek van Murray staat dat het soms zelfs je voorkeuren verandert als het gaat om muziek en films. Er valt ook te lezen dat het toedienen van testosteron leidt tot meer daadkracht, agressie en geslachtsdrift. In dit tijdsgewricht valt daar echter niet over te praten, want gelijkheid tussen man en vrouw impliceert gelijksoortigheid en inwisselbaarheid.

Oók interessant is dat ik een sociale wetenschap studeerde, maar in die tijd (tussen 1980 en 1988) géén kennis maakte met het moderne jargon dat daarbij hoort. De faculteit aan de UvA was uitgesproken feministisch en marxistisch, maar niemand had het over white privilige, white fragility, institutioneel racisme, intersectionaliteit, culturele toe-eigening, micro-agressie, hate speech en ga zo maar door. Nadat ik was afgestudeerd is er dus een compleet vocabulaire opgetuigd, waarvan voorheen niemand de betekenis kende of zonder voorkennis had kunnen doorgronden.

Interessante vraag - misschien zelfs wel de hamvraag - is wat dat betekent. Hebben sociale wetenschappers met deze nieuwe woorden allerlei misstanden blootgelegd of dienen ze slechts als 'bewijs' voor diepgewortelde discriminatie en racisme? Ik heb de boeken van Gloria Wekker en Anousha Nzume een paar jaar geleden gelezen en was er niet heel erg van onder de indruk. Het is te lang geleden voor details, maar ik herinner me dat ik beide boeken wat onwetenschappelijk en vooringenomen vond, terwijl ze nu als standaardwerken worden beschouwd en als onmisbare leerstof voor witte mensen.

Elke nieuwe generatie heeft recht op z'n eigen verzet, verontwaardiging en verandering (en daar horen ook oudere mensen bij die het vanaf de zijlijn hoofdschuddend gadeslaan). Mijn indruk daarbij is dat retoriek belangrijker is geworden dan de realiteit. Mijn gevoel is ook dat deze manier van actievoeren eerder zal leiden tot rassenrellen dan tot minder racisme. Misschien heb ik het mis, maar in mijn laatste boek (Eindelijk hypotheekvrij!) haal ik een oud opiniestuk aan waarin ik een Europa voorzie vol 'etnische spanningen'. Het onderstreept dat mijn boeken niet alleen over 'aflossen' gaan, maar ook dat de aarde niet gestopt is met draaien op de dag dat ik hypotheekvrij werd.